چرا با کاهش تعداد آزمایش‌ها بهای تمام‌شده هر آزمایش افزایش می‌یابد؟
در بهای تمام‌شده آزمایش CBC چگونه محاسبه می‌شود؟ مثال عددی از صفر تا صد بهای تمام‌شده یک آزمایش CBC را ۷۲۵٬۰۰۰ ریال محاسبه کردیم. حالا فرض کنید تعداد CBCهای بیمارستان در ماه بعد از ۴٬۰۰۰ آزمایش به ۳٬۰۰۰ آزمایش کاهش پیدا کند. آیا بهای تمام‌شده هر CBC همچنان ۷۲۵٬۰۰۰ ریال باقی می‌ماند؟
خیر؛ چون همه هزینه‌های آزمایشگاه رفتار یکسانی نسبت به حجم فعالیت ندارند. بعضی هزینه‌ها با کاهش تعداد آزمایش کاهش پیدا می‌کنند، اما بعضی هزینه‌ها حتی اگر تعداد آزمایش کمتر شود، همچنان باقی می‌مانند.
فرض کنیم در شرایط عادی و با انجام ۴٬۰۰۰ CBC در ماه، هزینه این خدمت به شکل زیر باشد:
| جزء هزینه | هزینه ماهانه (ریال) |
|---|---|
| مواد و اقلام مصرفی مستقیم | ۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| نیروی انسانی | ۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| استهلاک، نگهداری و تجهیزات | ۲۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| سهم هزینه‌های پشتیبانی | ۴۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| جمع | ۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
بنابراین ۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۴٬۰۰۰ = ۷۲۵٬۰۰۰ ریال؛ بهای تمام‌شده هر CBC برابر ۷۲۵ هزار ریال است.
اگر تعداد آزمایش‌ها کم شود
حالا تعداد آزمایش‌ها را به ۳٬۰۰۰ مورد کاهش می‌دهیم. اولین هزینه‌ای که تحت تأثیر قرار می‌گیرد، مواد مصرفی است. در مثال ما هزینه مواد مستقیم هر CBC برابر ۲۷۵٬۰۰۰ ریال بود. پس برای ۳٬۰۰۰ آزمایش: ۳٬۰۰۰ × ۲۷۵٬۰۰۰ = ۸۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. یعنی با کاهش تعداد آزمایش، هزینه مواد نیز از ۱٫۱ میلیارد ریال به ۸۲۵ میلیون ریال کاهش پیدا کرده است.
این همان رفتار هزینه متغیر است؛ با تغییر حجم خدمت، مصرف موادی مانند لوله، معرف و سایر اقلام مصرفی نیز تغییر می‌کند.
اما استهلاک دستگاه چنین رفتاری ندارد. اگر دستگاه آزمایشگاهی در این ماه در اختیار بیمارستان باشد، کاهش تعداد CBC از ۴٬۰۰۰ به ۳٬۰۰۰ مورد لزوماً باعث کاهش هزینه استهلاک ماهانه آن نمی‌شود. در هزینه‌یابی نیز استهلاک نمونه‌ای از هزینه ثابت معرفی می‌شود؛ هزینه‌ای که در محدوده فعالیت مورد بررسی با تغییر حجم تولید خدمت تغییر نمی‌کند.
حقوق کارکنان نیز الزاماً متناسب با تعداد آزمایش تغییر نمی‌کند. اگر تعداد CBC بیست‌وپنج درصد کاهش پیدا کند، حقوق کارکنان آزمایشگاه خودبه‌خود بیست‌وپنج درصد کم نمی‌شود. در منابع مالی بیمارستان، هزینه نیروی انسانی آزمایشگاه می‌تواند رفتار نیمه‌ثابت یا پله‌ای داشته باشد؛ یعنی تا محدوده‌ای از فعالیت، همان تعداد نیروی انسانی حفظ می‌شود و فقط پس از عبور از یک سطح فعالیت ممکن است نیروی بیشتری موردنیاز باشد.
برای ساده‌سازی مثال فرض کنیم در حجم ۳٬۰۰۰ CBC، هزینه‌های ماهانه چنین شوند:
| جزء هزینه | در ۴٬۰۰۰ CBC (ریال) | در ۳٬۰۰۰ CBC (ریال) |
|---|---|---|
| مواد مستقیم | ۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۸۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| نیروی انسانی | ۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| تجهیزات و استهلاک | ۲۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۲۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| سهم هزینه‌های پشتیبانی | ۴۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| جمع | ۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۲٬۶۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
هزینه کل کاهش پیدا کرده است، از ۲٫۹ میلیارد ریال به ۲٫۶۰۵ میلیارد ریال. اما نکته جالب در بهای تمام‌شده هر آزمایش دیده می‌شود. در حالت اول ۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۴٬۰۰۰ = ۷۲۵٬۰۰۰ ریال و در حالت دوم ۲٬۶۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳٬۰۰۰ ≈ ۸۶۸٬۳۳۳ ریال.
یعنی با اینکه هزینه کل کاهش یافته، بهای تمام‌شده هر CBC از ۷۲۵٬۰۰۰ ریال به حدود ۸۶۸٬۰۰۰ ریال رسیده است؛ یعنی تقریباً ۲۰ درصد افزایش بهای تمام‌شده هر خدمت.
علت چیست؟ چون بخشی از هزینه‌های آزمایشگاه با کاهش حجم فعالیت از بین نرفته است. هزینه نیروی انسانی، استهلاک دستگاه و بخش قابل توجهی از هزینه‌های پشتیبانی همچنان وجود دارد، اما اکنون این هزینه‌ها به جای ۴٬۰۰۰ خدمت، بین ۳٬۰۰۰ خدمت توزیع می‌شوند.
حالت برعکس: افزایش حجم
فرض کنید تعداد CBC از ۴٬۰۰۰ مورد به ۵٬۰۰۰ مورد افزایش پیدا کند، بدون اینکه در این محدوده نیاز به خرید دستگاه جدید یا افزایش نیروی ثابت ایجاد شود. هزینه مواد: ۵٬۰۰۰ × ۲۷۵٬۰۰۰ = ۱٬۳۷۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. فرض کنیم سایر هزینه‌ها چنین باشند:
| جزء هزینه | مبلغ (ریال) |
|---|---|
| مواد مستقیم | ۱٬۳۷۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| نیروی انسانی | ۱٬۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| تجهیزات و استهلاک | ۲۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| سهم هزینه‌های پشتیبانی | ۴۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| جمع | ۳٬۱۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ |
بهای تمام‌شده هر CBC: ۳٬۱۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۵٬۰۰۰ = ۶۳۹٬۰۰۰ ریال.
توجه کنید سهم هزینه‌های پشتیبانی در این سه سطح ۴۰۰، ۴۲۰ و ۴۴۰ میلیون ریال است؛ یعنی نه ثابت می‌ماند و نه متناسب با حجم بالا می‌رود. علتش این است که خودِ این هزینه بخشی ثابت و بخشی متغیر دارد، و در پست بعدی همین تفکیک را باز می‌کنیم.
همه مطالب این سری
این مطلب بخشی از یک سری آموزشی درباره بهای تمام‌شده و تحلیل هزینه در بیمارستان است. ترتیب مطالب به این شکل است:
- محاسبه بهای تمام‌شده خدمات آزمایشگاه بیمارستان با یک مثال کامل
- بهای تمام‌شده آزمایش CBC چگونه محاسبه می‌شود؟ مثال عددی از صفر تا صد
- چرا با کاهش تعداد آزمایش‌ها بهای تمام‌شده هر آزمایش افزایش می‌یابد؟ (همین مطلب)
- بودجه انعطاف‌پذیر آزمایشگاه بیمارستان؛ افزایش هزینه همیشه به معنی عملکرد نامطلوب نیست
- تحلیل انحراف هزینه آزمایشگاه؛ افزایش هزینه از قیمت است یا مصرف؟
- محاسبه بهای تمام‌شده خدمات رادیولوژی؛ چرا تقسیم کل هزینه بر تعداد بیماران اشتباه است؟
- بهای تمام‌شده یک عمل جراحی چگونه محاسبه می‌شود؟ نقش زمان اتاق عمل در هزینه‌یابی
- بهای تمام‌شده هر روز بستری چگونه محاسبه می‌شود؟ چرا روز-بیمار به‌تنهایی کافی نیست؟
- بهای تمام‌شده هر مراجعه به اورژانس؛ چرا تقسیم کل هزینه بر تعداد بیماران کافی نیست؟
- چرا هزینه داروی بیماران افزایش پیدا کرده است؟ تفکیک اثر قیمت از مقدار مصرف
- چرا هزینه رختشویخانه بیمارستان افزایش یافته؟ تحلیل قیمت، بهره‌وری، حجم و شدت خدمت
- هزینه نظافت بیمارستان را چگونه بین بخش‌ها تسهیم کنیم؟ متراژ یا ساعت خدمت؟
- بهای تمام‌شده هر وعده غذای بیمار چگونه محاسبه می‌شود؟
- هزینه حقوق آزمایشگاه بیشتر شده؛ واقعاً نیروی انسانی بیشتری مصرف شده یا فقط نرخ هزینه بالا رفته؟
- هزینه بخش بستری بیشتر از انتظار شده؛ مشکل از قیمت است، مصرف منابع یا تعداد روز-بیمار؟
- وقتی واحدهای پشتیبانی بیمارستان به هم خدمت می‌دهند، بهای تمام‌شده چگونه محاسبه می‌شود؟
سه سطح فعالیت، کنار هم
| تعداد CBC ماهانه | هزینه کل (ریال) | بهای تمام‌شده هر CBC (ریال) |
|---|---|---|
| ۳٬۰۰۰ | ۲٬۶۰۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | حدود ۸۶۸٬۰۰۰ |
| ۴٬۰۰۰ | ۲٬۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۷۲۵٬۰۰۰ |
| ۵٬۰۰۰ | ۳٬۱۹۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۶۳۹٬۰۰۰ |
این جدول یک نکته مهم مدیریتی را نشان می‌دهد: کاهش هزینه کل الزاماً به معنای کاهش بهای تمام‌شده نیست. ممکن است آزمایشگاه هزینه کمتری نسبت به ماه قبل داشته باشد، اما چون حجم فعالیت آن بیشتر کاهش یافته، هزینه هر واحد خدمت افزایش پیدا کرده باشد.
همین موضوع درباره افزایش فعالیت نیز صدق می‌کند. اگر بیمارستان بتواند از ظرفیت موجود دستگاه و کارکنان استفاده بیشتری کند، هزینه‌های ثابت و نیمه‌ثابت بین تعداد بیشتری خدمت توزیع می‌شوند و بهای تمام‌شده هر خدمت می‌تواند کاهش پیدا کند.
اما این رابطه تا بی‌نهایت ادامه ندارد
فرض کنید دستگاه و کارکنان موجود حداکثر توان انجام حدود ۵٬۵۰۰ CBC در ماه را داشته باشند. اگر حجم فعالیت به ۶٬۵۰۰ CBC برسد، ممکن است بیمارستان مجبور شود شیفت اضافه ایجاد کند، اضافه‌کار بپردازد، نیروی جدید به‌کار گیرد یا ظرفیت تجهیزاتی خود را افزایش دهد. در این نقطه، بخشی از هزینه‌هایی که تا قبل از آن ثابت به نظر می‌رسیدند، افزایش پیدا می‌کنند.
به همین دلیل هزینه نیروی انسانی می‌تواند «پله‌ای» باشد: برای یک دامنه مشخص از حجم، تقریباً ثابت می‌ماند و پس از عبور از ظرفیت موجود، یک پله افزایش پیدا می‌کند.
حتی افزایش تعداد آزمایش‌ها نیز همیشه معیار کافی نیست. ممکن است تعداد آزمایش فقط ۱۰ درصد افزایش پیدا کند، اما بخش عمده افزایش مربوط به آزمایش‌های پیچیده‌تر و پرمصرف‌تر باشد. در این حالت هزینه می‌تواند بیش از ۱۰ درصد رشد کند. به همین دلیل در هزینه‌یابی بیمارستانی، صرف «تعداد خدمت» همیشه معیار کاملی برای سنجش حجم فعالیت نیست و پیچیدگی و میزان مصرف منابع خدمات نیز اهمیت دارد.
این موضوع با منطق دستورالعمل هزینه‌یابی بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد نیز سازگار است؛ زیرا هدف فقط جمع‌کردن هزینه‌ها نیست، بلکه باید بهای تمام‌شده هر واحد خدمت قابل محاسبه باشد و هزینه‌های مستقیم، غیرمستقیم و پشتیبانی بر مبنای مناسب به خروجی‌ها و زیرفعالیت‌ها منتسب شوند.
بنابراین اگر بهای تمام‌شده یک خدمت بیمارستان افزایش پیدا کرد، قبل از اینکه نتیجه بگیریم «هزینه‌ها زیاد شده‌اند»، باید حداقل دو عدد را کنار هم ببینیم: هزینه کل مرکز فعالیت، و حجم واقعی خدمات ارائه‌شده. ممکن است افزایش بهای تمام‌شده نه به دلیل افزایش شدید مخارج، بلکه به دلیل کاهش حجم فعالیت و استفاده‌نشدن از ظرفیت موجود باشد. این همان تفاوتی است که هزینه‌یابی را از گزارش ساده هزینه‌ها جدا می‌کند.
منبع : سایت حسابداری بیمارستان
کانال تلگرام @hospitalaccounting