بهای تمام‌شده هر وعده غذای بیمار چگونه محاسبه می‌شود؟
فرض کنید مسئول امور مالی بیمارستان می‌خواهد بداند واقعاً تهیه و تحویل یک وعده غذای بیمار برای بیمارستان چقدر هزینه دارد؟ یک اشتباه رایج این است که فقط هزینه خرید مواد غذایی را بر تعداد وعده‌ها تقسیم کنیم. مثلاً اگر هزینه مواد اولیه هر پرس ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال باشد، گفته شود بهای تمام‌شده هر وعده غذا ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال است. اما این عدد فقط مواد مستقیم را نشان می‌دهد، نه بهای تمام‌شده واقعی غذا.
در هزینه‌یابی، یک وعده غذای تحویل‌شده به بیمار می‌تواند خودش یک واحد خدمت قابل اندازه‌گیری باشد. غذای ارائه‌شده به بیمار، برخلاف تصور رایج، خدمتی است که می‌توان مستقیماً به بیمار مرتبط کرد. برای محاسبه بهای تمام‌شده باید منابعی را که برای تولید این یک وعده مصرف شده‌اند کنار هم قرار دهیم.
نیروی انسانی هر وعده
فرض کنیم تعداد غذای بیمار ۳۰٬۰۰۰ وعده در ماه باشد، و هزینه کامل حقوق و مزایای هر پرسنل را ۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در ماه در نظر بگیریم. این همان مبنایی است که در چرا هزینه رختشویخانه بیمارستان افزایش یافته؟ تحلیل قیمت، بهره‌وری، حجم و شدت خدمت هم استفاده شد؛ در سراسر این سری یک مبنای واحد برای هزینه کامل هر نفر به کار می‌رود تا مقایسه بین واحدها معنا داشته باشد.
فرض کنیم در واحد تغذیه، مجموع زمانی که آشپز، کمک‌آشپز، نیروی توزیع غذا و سایر کارکنان مستقیماً برای تهیه و توزیع غذای بیماران صرف می‌کنند، به طور متوسط ۶ دقیقه برای هر وعده باشد. شش دقیقه یعنی ۰٫۱ ساعت، پس برای ۳۰٬۰۰۰ وعده ۳۰٬۰۰۰ × ۰٫۱ یعنی ۳٬۰۰۰ ساعت کار نیاز داریم.
اگر ساعات کار ماهانه هر نیروی تمام‌وقت را ۱۷۶ ساعت در نظر بگیریم، ۳٬۰۰۰ ÷ ۱۷۶ تقریباً ۱۷ نفر نیروی تمام‌وقت معادل برای این حجم فعالیت لازم است. هزینه ماهانه این نیروی انسانی ۱۷ × ۳۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ یعنی ۵٬۹۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است، و سهم نیروی انسانی از هر وعده ۵٬۹۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ یعنی تقریباً ۱۹۸٬۳۰۰ ریال.
مواد، سربار واحد و سهم پشتیبانی
حالا مواد اولیه را اضافه کنیم. فرض کنیم متوسط مواد غذایی مصرف‌شده برای هر وعده شامل برنج، گوشت یا مرغ، روغن، حبوبات، سبزیجات، لبنیات و سایر اقلام ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال باشد. پس تا اینجا مواد مستقیم ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال و نیروی انسانی مستقیم ۱۹۸٬۳۰۰ ریال است. اما هنوز بهای تمام‌شده کامل نشده است.
واحد تغذیه هزینه‌های دیگری هم دارد: استهلاک اجاق‌ها، دیگ‌ها، سردخانه، یخچال‌ها و سایر تجهیزات؛ هزینه تعمیر و نگهداری؛ آب، برق و گاز؛ مواد شوینده؛ هزینه نظافت بیمارستان را چگونه بین بخش‌ها تسهیم کنیم؟ متراژ یا ساعت خدمت؟؛ و سهم خدمات پشتیبانی بیمارستان. هزینه هر وعده فقط شامل مواد و دستمزد نیست و سربار خود واحد و هزینه‌های تخصیص‌یافته از واحدهای پشتیبانی باید به آن اضافه شوند.
فرض کنیم مجموع هزینه‌های قابل تخصیص خود واحد تغذیه در ماه ۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال باشد؛ سهم هر وعده ۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ یعنی ۱۰۰٬۰۰۰ ریال. و فرض کنیم سهم تخصیص‌یافته خدماتی مانند تأسیسات، نظافت و امور عمومی به واحد تغذیه در مجموع ۱٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در ماه باشد؛ سهم هر وعده ۱٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ یعنی ۶۰٬۰۰۰ ریال.
| جزء هزینه | هزینه هر وعده |
|---|---|
| مواد غذایی مستقیم | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال |
| نیروی انسانی مستقیم | ۱۹۸٬۳۰۰ ریال |
| هزینه‌های خود واحد تغذیه | ۱۰۰٬۰۰۰ ریال |
| سهم خدمات پشتیبانی | ۶۰٬۰۰۰ ریال |
| بهای تمام‌شده هر وعده | ۱٬۸۵۸٬۳۰۰ ریال |
بنابراین غذایی که مواد اولیه آن ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال هزینه داشته، در واقع برای بیمارستان حدود ۱٬۸۵۸٬۳۰۰ ریال بهای تمام‌شده دارد. این تفاوت همان هزینه‌هایی است که اگر فقط فاکتور خرید مواد غذایی را ببینیم، از محاسبه حذف می‌شوند.
همه مطالب این سری
این مطلب بخشی از یک سری آموزشی درباره بهای تمام‌شده و تحلیل هزینه در بیمارستان است. ترتیب مطالب به این شکل است:
- محاسبه بهای تمام‌شده خدمات آزمایشگاه بیمارستان با یک مثال کامل
- بهای تمام‌شده آزمایش CBC چگونه محاسبه می‌شود؟ مثال عددی از صفر تا صد
- چرا با کاهش تعداد آزمایش‌ها بهای تمام‌شده هر آزمایش افزایش می‌یابد؟
- بودجه انعطاف‌پذیر آزمایشگاه بیمارستان؛ افزایش هزینه همیشه به معنی عملکرد نامطلوب نیست
- تحلیل انحراف هزینه آزمایشگاه؛ افزایش هزینه از قیمت است یا مصرف؟
- محاسبه بهای تمام‌شده خدمات رادیولوژی؛ چرا تقسیم کل هزینه بر تعداد بیماران اشتباه است؟
- بهای تمام‌شده یک عمل جراحی چگونه محاسبه می‌شود؟ نقش زمان اتاق عمل در هزینه‌یابی
- بهای تمام‌شده هر روز بستری چگونه محاسبه می‌شود؟ چرا روز-بیمار به‌تنهایی کافی نیست؟
- بهای تمام‌شده هر مراجعه به اورژانس؛ چرا تقسیم کل هزینه بر تعداد بیماران کافی نیست؟
- چرا هزینه داروی بیماران افزایش پیدا کرده است؟ تفکیک اثر قیمت از مقدار مصرف
- چرا هزینه رختشویخانه بیمارستان افزایش یافته؟ تحلیل قیمت، بهره‌وری، حجم و شدت خدمت
- هزینه نظافت بیمارستان را چگونه بین بخش‌ها تسهیم کنیم؟ متراژ یا ساعت خدمت؟
- بهای تمام‌شده هر وعده غذای بیمار چگونه محاسبه می‌شود؟ (همین مطلب)
- هزینه حقوق آزمایشگاه بیشتر شده؛ واقعاً نیروی انسانی بیشتری مصرف شده یا فقط نرخ هزینه بالا رفته؟
- هزینه بخش بستری بیشتر از انتظار شده؛ مشکل از قیمت است، مصرف منابع یا تعداد روز-بیمار؟
- وقتی واحدهای پشتیبانی بیمارستان به هم خدمت می‌دهند، بهای تمام‌شده چگونه محاسبه می‌شود؟
وقتی تعداد وعده‌ها کم می‌شود
اما یک نکته مهم‌تر وجود دارد. فرض کنید ماه بعد تعداد وعده‌های غذای بیمار از ۳۰٬۰۰۰ وعده به ۲۵٬۰۰۰ وعده کاهش پیدا کند. آیا تمام هزینه‌های واحد تغذیه هم ۱۶٫۷ درصد کاهش پیدا می‌کنند؟ خیر.
مواد غذایی تا حد زیادی با تعداد وعده تغییر می‌کند، اما بسیاری از هزینه‌ها به همان سرعت کاهش پیدا نمی‌کنند. تجهیزات آشپزخانه همچنان وجود دارند، استهلاک ادامه دارد، بخشی از نیروی انسانی همچنان باید در شیفت حضور داشته باشد، و بخشی از هزینه‌های تأسیسات و پشتیبانی نیز باقی می‌ماند. هزینه هر وعده باید به بخش متغیر و ثابت تفکیک شود؛ با کاهش حجم، متوسط هزینه ثابت هر وعده افزایش پیدا می‌کند، چون هزینه ثابت روی تعداد کمتری از وعده‌ها سرشکن می‌شود.
این اثر را می‌توان با دو قلم ثابت همین مثال نشان داد. هزینه‌های خود واحد تغذیه ۳٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و سهم خدمات پشتیبانی ۱٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، روی هم ۴٬۸۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است:
| تعداد وعده | هزینه ثابت هر وعده |
|---|---|
| ۳۰٬۰۰۰ وعده | ۱۶۰٬۰۰۰ ریال |
| ۲۵٬۰۰۰ وعده | ۱۹۲٬۰۰۰ ریال |
یعنی سهم این دو قلم از هر وعده ۲۰ درصد گران‌تر می‌شود، بدون اینکه حتی یک ریال به هزینه‌های بیمارستان اضافه شده باشد.
توجه کنید این محاسبه فقط برای همین دو قلم ثابت انجام شده است. مواد غذایی با تعداد وعده تغییر می‌کند و بخشی از نیروی انسانی نیز متغیر است؛ چون تفکیک ثابت و متغیر نیروی انسانی در این مثال داده نشده، بهای تمام‌شده کامل هر وعده در سطح ۲۵٬۰۰۰ وعده محاسبه نمی‌شود.
بنابراین اگر مسئول امور مالی بیمارستان ببیند بهای تمام‌شده هر وعده غذا افزایش یافته است، نباید فوراً نتیجه بگیرد که قیمت مواد غذایی یا مصرف آشپزخانه افزایش پیدا کرده است؛ ممکن است تعداد وعده‌ها کاهش یافته و هزینه‌های ثابت روی تعداد کمتری از غذاها سرشکن شده باشند. همین منطق در بهای تمام‌شده هر روز بستری چگونه محاسبه می‌شود؟ چرا روز-بیمار به‌تنهایی کافی نیست؟ هم دیده شد.
از طرف دیگر، اگر تعداد وعده ثابت باشد ولی بهای تمام‌شده افزایش پیدا کند، آن وقت باید بررسی کنیم قیمت مواد اولیه چقدر تغییر کرده، مقدار مواد مصرفی به ازای هر وعده تغییر کرده، ساعات نیروی انسانی به ازای هر وعده افزایش یافته، ضایعات مواد غذایی بیشتر شده، یا هزینه‌های پشتیبانی افزایش پیدا کرده‌اند.
چهار شاخصی که باید دنبال شوند
یک نکته کاربردی دیگر هم وجود دارد. همه هزینه‌های واحد تغذیه را نباید صرفاً داخل یک عدد جمع کرد. مثلاً هزینه مواد غذایی مستقیماً با وعده غذا ارتباط دارد و باید تا حد امکان مستقیم به همان خدمت منتسب شود. اصل هزینه‌یابی فعالیت‌محور این است که هرجا هزینه یک خدمت را می‌توان مستقیماً به محصول یا خدمت نهایی مرتبط کرد، بهتر است آن را بی‌دلیل داخل سربار عمومی نبریم.
در نتیجه، برای کنترل بهای تمام‌شده واحد تغذیه، مسئول امور مالی بهتر است فقط کل هزینه تغذیه را نبیند. چهار شاخص بسیار کاربردی‌ترند:
- هزینه مواد غذایی به ازای هر وعده
- ساعت نیروی انسانی به ازای هر وعده
- هزینه پشتیبانی به ازای هر وعده
- بهای تمام‌شده نهایی هر وعده غذای بیمار
با این اطلاعات اگر بهای تمام‌شده غذا افزایش پیدا کند، می‌توانیم مشخص کنیم افزایش هزینه دقیقاً از کجا آمده است؛ نه اینکه صرفاً واحد تغذیه را بابت افزایش کل هزینه مورد سؤال قرار دهیم.
منبع : سایت حسابداری بیمارستان
کانال تلگرام @hospitalaccounting