آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره (بند ه ماده ۲۹ قانون برگزاری مناقصات) با اصلاحات ۱۴۰۲
آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره همان سندی است که تکلیف می‌کند دستگاه اجرایی برای گرفتن خدمات مهندسی مشاور، مطالعات، طراحی، نظارت یا کارشناسی چه مسیری را طی کند. بند «ه» ماده ۲۹ قانون برگزاری مناقصات این دسته از خریدها را از الزام به برگزاری مناقصه معاف کرده است — ولی معاف‌بودن از مناقصه به معنای آزاد بودن نیست؛ همین آیین‌نامه جایگزین آن فرآیند است.
مبنای قانونی و تاریخچه
وزیران عضو کمیسیون اقتصاد در جلسه مورخ ۱۳۸۸/۰۷/۱۸، بنا به پیشنهاد شماره ۳۰۵۷۶/
۱۰۰ مورخ ۱۳۸۸/۰۳/۳۱ معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی رییس جمهور و به استناد بند «ه» ماده (۲۹) قانون برگزاری مناقصات — مصوب ۱۳۸۳ — و با رعایت جزء «ج» بند (۱) تصویب‌نامه شماره ۱۵۸۷۸۳/ت۳۸۸۵۵ه مورخ ۱۳۸۶/۱۰/۰۱، آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره را تصویب نمودند.
متن بند «ه» ماده ۲۹ قانون: «در موارد زیر الزام به برگزاری مناقصه نیست: … خرید خدمات مشاوره اعم از مهندسی مشاور و مشاوره فنی بازرگانی مشتمل بر مطالعه، طراحی و یا مدیریت بر طرح و اجرا و نظارت و یا هر نوع خدمات مشاوره‌ای و کارشناسی.»
این آیین‌نامه در تاریخ ۱۳۸۸/۰۹/۲۸ به تأیید ریاست جمهوری رسیده و از تاریخ ابلاغ، تصویب‌نامه شماره ۸۴۱۷۸/
چه کسی مشمول است؟
تمام دستگاه‌های موضوع بند «ب» ماده (۱) قانون برگزاری مناقصات باید مقررات این آیین‌نامه را در معاملات بزرگ رعایت کنند. برای معاملات کوچک و متوسط طبق ماده (۲۴) عمل می‌شود — که در ادامه جداگانه آمده، چون همان بخشی است که بیشترین کاربرد را در دانشگاه‌ها دارد.
⚠ به استناد ماده (۵۳) قانون محاسبات عمومی، اختیارات و وظایفی که در این آیین‌نامه برای «کارفرما» منظور شده، توسط بالاترین مقام دستگاه اجرایی اعمال می‌شود و به نماینده یا نمایندگان مجاز وی قابل تفویض است.
ماده ۱ — هدف و کاربرد
هدف: انتخاب مشاوران صلاحیت‌دار و توانمند، ایجاد محیط رقابت کیفی برای توسعه خدمات مشاوره، و تضمین کیفیت خدمات مشاوره.
کاربرد: تمام دستگاه‌های موضوع بند «ب» ماده (۱) قانون باید مقررات این آیین‌نامه را در معاملات بزرگ رعایت کنند؛ برای معاملات کوچک و متوسط طبق ماده ۲۴ عمل می‌شود.
ماده ۲ — تعاریف
تعریف‌هایی که در ادامه آیین‌نامه بارها به آنها ارجاع داده می‌شود:
- کارفرما: دستگاه‌های موضوع بند «ب» ماده (۱) قانون. ⚠ به استناد ماده (۵۳) قانون محاسبات عمومی، اختیارات کارفرما توسط بالاترین مقام دستگاه اجرایی اعمال و به نماینده یا نمایندگان مجاز وی قابل تفویض است.
- خدمات کارشناسی: بخشی از خدمات مشاوره که توسط مشاوران حقیقی یا حقوقی صلاحیت‌دار انجام می‌شود.
- کار پژوهشی: فعالیت‌های نظام‌یافته با هدف ایجاد و ارتقای دانش، در قالب تحقیقات بنیادی، توسعه‌ای یا کاربردی.
- طرح / پروژه: سلسله فعالیت‌های سامانه‌وار دارای هدف، منابع، مهلت و برنامه زمانی معین.
- دعوت‌نامه: فراخوانی که با رعایت ماده (۲۲) قانون به نشانی مشاوران ارسال می‌شود.
- فراخوان مشاوره: سندی که در ابتدای فرآیند برای دعوت به همکاری ارائه می‌شود.
- استعلام ارزیابی کیفی (RFQ): کاربرگ‌هایی که بین مشاوران فهرست بلند توزیع می‌شود.
- درخواست پیشنهاد (RFP): کاربرگ‌هایی که به‌طور یکسان بین مشاوران فهرست کوتاه توزیع می‌شود.
- مشاور: شخص حقیقی یا حقوقی دارای گواهی‌نامه صلاحیت. ⭐ طبق اصلاحیه ۱۳۹۶/۰۳/۲۸، موافقت قطعی فعالیت پژوهشی دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی — که حسب مورد وزارت علوم یا وزارت بهداشت صادر می‌کند — و تأییدیه شرکت‌های دانش‌بنیان به منزله گواهی‌نامه صلاحیت برای ارجاع کارهای پژوهشی تلقی می‌شود.
⚠ محدودیت شرکت‌های دانش‌بنیان: صرفا مجاز به پژوهش‌های کاربردی و توسعه‌ای در زمینه تخصصی تأییدشده‌اند و سقف قراردادهای پژوهشی سالیانه‌شان دو برابر درآمد دانش‌بنیان مندرج در اظهارنامه مالیاتی سال گذشته است؛ دستگاه‌ها هم موظف‌اند این فعالیت‌ها را در سامانه سمات ثبت کنند.
ماده ۳ — مسئولیت‌ها و نقش‌ها
مسئولیت‌های کارفرما سیزده قلم است: تمهیدات خرید، تصمیم‌گیری درباره تجدید یا لغو فرآیند، مستندسازی، انجام مراحل روش تک‌گزینه‌ای، انعقاد قرارداد، بررسی کفایت و تأیید گزارش شناخت، امتیازدهی و ارزیابی کیفی، تهیه فهرست کوتاه و گزارش ارزیابی کیفی، تأیید مفاد RFP، گشایش پاکت‌های ارزیابی فنی، امتیازدهی و ارزیابی فنی پیشنهادها، تعیین مشاور منتخب، و اطلاع‌رسانی.
مسئولیت‌های هیئت انتخاب مشاور (بجز روش تک‌گزینه‌ای و مسابقه): گشایش پاکت‌های قیمت، ارزیابی مالی پیشنهادها، تأیید وجود تنها یک متقاضی، و رد پیشنهادهای نامتناسب بر اساس روش اعلام‌شده کارفرما.
مسئولیت‌های معاونت: تهیه فهرست مشاوران صلاحیت‌دار با ذکر رشته، زمینه تخصصی، پایه صلاحیت و ظرفیت آزاد؛ ابلاغ متن قرارداد همسان؛ ابلاغ شرح خدمات همسان؛ ابلاغ مبانی تعیین حق‌الزحمه؛ نظارت بر ارجاع کار از طریق پایگاه ملی اطلاع‌رسانی مناقصات؛ و تفسیر و تبیین آیین‌نامه.
⚠ اگر از خدمات مدیر طرح استفاده شود، کارفرما می‌تواند بخشی از مسئولیت‌های خود را به او واگذار کند.
ماده ۴ — تمهیدات پیش از شروع فرآیند
کارفرما پیش از شروع فرآیند باید هفت کار را انجام دهد: تهیه گزارش شناخت (ماده ۵)، شرح کلی خدمات (ماده ۶)، اسناد درخواست پیشنهاد (ماده ۲۰)، مفاد فراخوان (ماده ۷)، برآورد هزینه خدمات مشاوره، برنامه زمانی خرید، و تعیین روش انتخاب مشاور.
ماده ۵ — گزارش شناخت
گزارش شناخت بر عهده کارفرماست و حداقل شامل: عنوان و مشخصات کلی و اهداف کیفی و کمی طرح؛ سازمان کارفرمایی؛ اسناد فنی، نقشه‌ها و مدارک طراحی به نحوی که وضعیت طرح را برای مشاور تبیین کند؛ و فهرست مهم‌ترین مقررات، بخشنامه‌ها و دستورالعمل‌های مربوط.
ماده ۶ — شرح کلی خدمات
حداقل شامل: هدف و محدوده طرح؛ اطلاعات پایه؛ مبانی، اصول، معیارها و استانداردهای مورد نظر کارفرما؛ خروجی‌ها و نتایج مورد نیاز (اطلاعات، نقشه‌ها یا گزارش‌هایی که مشاور باید تحویل دهد)؛ و خدمات جنبی و تکمیلی.
هیئت انتخاب مشاور — و نقشی که ذیحساب دارد
این یکی از نقاطی است که مستقیم به امور مالی مربوط می‌شود. هیئت انتخاب مشاور مرکب است از:
- کارفرما یا نماینده وی
- ذیحساب یا بالاترین مقام مالی کارفرما
- یک یا سه کارشناس متخصص در زمینه مرتبط با موضوع پروژه، به انتخاب کارفرما
دو تبصره که در عمل فراموش می‌شوند: در معاملات بالای ده برابر سقف نصاب معاملات متوسط، یک نفر نماینده از نهاد صنفی مربوط هم عضو هیئت است (عدم حضورش مانع تشکیل جلسه نیست)؛ و در هر حالت تعداد اعضای هیئت باید فرد باشد — یعنی با حضور نماینده صنفی، یکی از سه کارشناس منتخب کارفرما باید جای خود را به او بدهد.
فهرست بلند، فهرست کوتاه و آگهی
فرآیند از فهرست بلند شروع می‌شود: یا با انتشار آگهی فراخوان در دو تا سه نوبت در روزنامه کثیرالانتشار و درج در پایگاه ملی اطلاع‌رسانی مناقصات، یا از فهرست مشاوران صلاحیت‌دار معاونت.
⛔ انتشار آگهی الزامی است وقتی برآورد حق‌الزحمه مشاور در حوزه فناوری اطلاعات بیش از سه برابر و برای سایر حوزه‌ها بیش از ۲۰ برابر سقف نصاب معاملات متوسط باشد.
اگر آگهی منتشر شد و حداقل سه متقاضی تکمیل نشد، کارفرما یک بار فرآیند را تکرار می‌کند و در هر صورت به تعداد متقاضیان موجود کفایت می‌شود. اگر پس از این مراحل فقط یک متقاضی باقی بماند، با تأیید هیئت انتخاب مشاور، انتخاب به روش تک‌گزینه‌ای انجام می‌شود.
از دل ارزیابی کیفی، فهرست کوتاه بیرون می‌آید: سه تا شش مشاور، بر پایه معیارهایی مثل تجربه، ارزیابی کارفرمایان قبلی و ساختار سازمانی که مجموع امتیازشان ۱۰۰ است. ⚠ نتیجه ارزیابی کیفی و فهرست کوتاه در رشته و پایه مربوط یک سال اعتبار دارد.
ماده ۱۰ — انعقاد قرارداد
قرارداد با مشاور منتخب باید پیش از پایان مدت اعتبار پیشنهادها منعقد شود؛ با توافق طرفین این مدت یک بار قابل تمدید است.
⛔ تغییر در موضوع، قیمت و شرایط قرارداد پس از تعیین مشاور منتخب تا انعقاد قرارداد ممنوع است. تغییر پس از انعقاد، تابع قوانین و مقررات مربوط خواهد بود.
ماده ۱۳ — استعلام ارزیابی کیفی (RFQ)
RFQ حداقل شامل: نام و نشانی کارفرما؛ موضوع خدمات؛ درخواست مدارک صلاحیت؛ حجم کار یا برآورد اولیه؛ معیارهای ارزیابی و امتیاز هر کدام؛ مدارک لازم برای تعیین امتیازها؛ روش محاسبه امتیازها؛ و حداقل امتیاز قابل قبول.
ماده ۱۴ — امتیازدهی برای ارزیابی کیفی
⛔ بررسی و امتیازدهی استعلام‌های ارزیابی کیفی نباید هم‌زمان با ارزیابی فنی و مالی پیشنهادها باشد. کارفرما موظف است نحوه و فرآیند امتیازدهی را مشخص، در اسناد استعلام اطلاع‌رسانی و مستند کند.
شش روش انتخاب مشاور
| روش | چه زمانی به کار می‌رود |
|---|---|
| کیفیت و قیمت (QCBS) | رقابت کیفی، فنی و مالی؛ روش عمومی و پرکاربرد |
| کیفیت (QBS) | کارهای پیچیده یا با حوزه کار نامشخص، یا با آثار اجتماعی و زیست‌محیطی وسیع |
| بودجه ثابت | کارهای ساده، تکراری و دقیقا قابل شرح که بودجه‌شان ثابت است |
| تک‌گزینه‌ای | موارد محدود و احصاشده؛ بدون ارزیابی کیفی، ولی با مذاکره فنی و مالی |
| مسابقه | طبق نشریه شماره ۲۴۰ معاونت، ویژه معماری و شهرسازی |
| تعرفه | وقتی حق‌الزحمه کاملا بر پایه ضوابط ابلاغی معاونت تعیین می‌شود |
ماده ۱۷ — فرآیند هر روش، گام به گام
فرآیند پس از اجرای تمهیدات ماده (۴) و بر حسب روش انتخاب انجام می‌شود. برای QCBS و QBS و بودجه ثابت و تعرفه ترتیب یکسانی دارد: تهیه فهرست بلند (ماده ۷) ← ارزیابی کیفی و تهیه فهرست کوتاه (ماده ۱۲) ← ارسال RFP (ماده ۱۸) ← تهیه و تحویل پیشنهادها (ماده ۱۹) ← ارزیابی فنی (ماده ۲۱) ← ارزیابی مالی (ماده ۲۲).
در QBS تفاوت مهمی هست: ابتدا پاکت قیمت مشاور دارای بالاترین امتیاز فنی گشوده می‌شود و مذاکره با او انجام می‌گیرد. در تک‌گزینه‌ای فهرست بلند و ارزیابی کیفی موضوعیت ندارد: تهیه RFP ← دعوت‌نامه ← اخذ پیشنهاد ← ارزیابی فنی و مالی.
⚠ اگر پس از ارائه پاکت‌ها مشاوری انصراف دهد، کارفرما می‌تواند فرآیند را با تعداد باقی‌مانده ادامه دهد.
ارزیابی فنی: وزن‌ها ثابت‌اند و بعد از انتشار قابل تغییر نیستند
⛔ تفکیک مراحل ارزیابی فنی و مالی الزامی است و هر ارزیابی فنی تنها پیش از گشودن پاکت‌های قیمت مجاز است. معیارهای اصلی و حداقل وزن هر کدام:
| معیار | وزن |
|---|---|
| روش‌شناسی / متدولوژی | حداقل ۳۰٪ |
| کارکنان کلیدی مؤثر | حداقل ۲۵٪ |
| سایر معیارها (به تشخیص کارفرما) | حداکثر ۴۵٪ |
مجموع درصد وزنی معیارهای اصلی باید برابر ۱۰۰ باشد، وزن‌ها باید در درخواست پیشنهاد (RFP) قید شوند و پس از آن تغییرشان ممنوع است.
قیمت تراز شده — فرمولی که تصمیم را می‌سازد
در روش کیفیت و قیمت، برنده کسی است که کمترین قیمت تراز شده را بیاورد، ولی قرارداد با قیمت پیشنهادی خودش بسته می‌شود، نه با قیمت تراز شده:
L = ۱۰۰ × C ÷ ( ۱۰۰ − [ i × (۱۰۰ − t) ] )
L = قیمت تراز شده · C = قیمت پیشنهادی · i = ضریب تأثیر امتیاز فنی · t = امتیاز فنی (بین ۶۰ تا ۱۰۰)
ضریب تأثیر امتیاز فنی (i) عددی بین ۰٫۱۵ تا ۰٫۵ است که کارفرما تعیین و در اسناد قید می‌کند. پیچیدگی یا ابداعی بودن کار آن را افزایش و تکراری بودن یا بالا بودن حجم ریالی کار آن را کاهش می‌دهد — یعنی هرچه i بزرگ‌تر باشد، کیفیت فنی وزن بیشتری در برابر قیمت پیدا می‌کند.
⚠ پیش از محاسبه قیمت تراز شده، هیئت باید ابتدا پیشنهادهای دارای قیمت نامتناسب را بر اساس روشی که کارفرما در اسناد درج کرده حذف کند. و پاکت قیمت همه مشاورانی که حداقل امتیاز فنی قابل قبول را گرفته‌اند باید گشوده شود.
ماده ۲۳ — صورتجلسه پایانی
پس از گشایش پاکت‌های قیمت و ارزیابی مالی، صورتجلسه پایانی تهیه می‌شود و به امضای هیئت داوران (در روش مسابقه)، کارفرما (در روش تک‌گزینه‌ای) یا اعضای هیئت انتخاب مشاور (در سایر روش‌ها) می‌رسد. حداقل شامل محل و زمان جلسه، نام و امضای امضاکنندگان، و نتیجه ارزیابی است.
⭐ ماده ۲۴ — معاملات کوچک و متوسط، که از ۱۴۰۲ کاملا عوض شد
این بخشی است که بیشترین کاربرد روزمره را دارد و در ۱۴۰۲/۰۱/۲۷ جایگزین شد. در معاملات کوچک و متوسط، با تشخیص بالاترین مقام دستگاه اجرایی یا مقام مجاز از طرف او، خرید خدمات مشاوره از اشخاص حقیقی و حقوقی با این شرایط مجاز است:
| مبلغ معامله | شرط صلاحیت |
|---|---|
| تا ۳۰٪ سقف معاملات متوسط | تحصیلات دانشگاهی یا پروانه کارشناسی رسمی یا پروانه نظام مهندسی یا گواهی‌نامه مهارت مرتبط، به‌علاوه حسن سوابق تجربی به تشخیص دستگاه |
| بالاتر از ۳۰٪ تا سقف معاملات متوسط | گواهی‌نامه صلاحیت در تخصص مرتبط از سازمان برنامه و بودجه یا سازمان اداری و استخدامی، به‌علاوه حسن سوابق تجربی |
چند تبصره که کار را تعیین می‌کنند:
- در خرید خدمات تدوین استانداردها، ضوابط و معیارهای فنی و اجرایی، نصاب ۳۰٪ به ۵۰٪ افزایش می‌یابد.
- در تخصص‌هایی که سازمان گواهی صلاحیت مشاوره صادر نمی‌کند، شرط بند الف برای کارکنان کلیدی مشاور حقوقی یا برای مشاور حقیقی لازم است.
- دستگاه‌های اجرایی می‌توانند برای معاملات کوچک و متوسط خود دستورالعمل داخلی تعیین معیار انتخاب مشاور تنظیم کنند.
- مطالعات توجیه فنی، اقتصادی و اجتماعی طرح‌های استانی فقط توسط مشاوران پایه ۱، ۲ یا ۳ و طرح‌های ملی فقط پایه ۱ یا ۲ مجاز است.
- ⛔ ارجاع خدمات نظارت به مشاوری که مطالعات پایه یا تفصیلی همان طرح را به استناد این ماده انجام داده، به روش تک‌گزینه‌ای مجاز نیست.
- ⛔ ارائه یکی از تضمین‌های موضوع آیین‌نامه تضمین معاملات دولتی (تصویب‌نامه ۱۲۳۴۰۲/
ت۵۰۶۵۹ه مورخ ۱۳۹۴/۰۹/۲۲ و اصلاحات بعدی) برای کیفیت خدمات مشاوره الزامی است.
آنچه هم‌زمان به یک مشاور واگذار نمی‌شود
ارجاع هم‌زمان این خدمات در یک طرح به یک مشاور مجاز نیست: مدیریت طرح با هر یک از مطالعات پیدایش، مطالعات توجیهی، طراحی پایه، طراحی تفصیلی، نظارت عالیه و نظارت کارگاهی؛ و نیز مطالعات پیدایش با مطالعات توجیهی.
همچنین هرگونه مشارکت در منافع مالی و تدارکاتی پروژه برای مشاوری که مدیریت طرح، مطالعات، بازرسی، طراحی یا نظارت آن را بر عهده گرفته ممنوع است — همان اصل استقلال مشاور.
مستندسازی و انتشار
کارفرما موظف است تمام مراحل را مکتوب مستندسازی کند و مستندهای فراخوان، فهرست بلند، استعلام ارزیابی کیفی، گزارش ارزیابی کیفی، فهرست کوتاه و مانند آن را از طریق بانک اطلاعات و پایگاه ملی اطلاع‌رسانی مناقصات منتشر کند.
فلوچارت اجرای این آیین‌نامه هم با شماره ۱۰۰/
جمع‌بندی برای واحد مالی
سه چیز از این آیین‌نامه مستقیم به میز امور مالی می‌رسد: ذیحساب یا بالاترین مقام مالی عضو هیئت انتخاب مشاور است و امضایش تشریفات نیست؛ سقف‌های ماده ۲۴ تعیین می‌کنند که برای یک خرید مشخص، گواهی‌نامه صلاحیت لازم است یا مدرک و سابقه کافی است؛ و تضمین کیفیت خدمات مشاوره الزامی است و نبودش ایراد رسیدگی است، نه سلیقه.
تهیه‌شده توسط: اداره کل امور اقتصادی و دارایی استان تهران — معاونت نظارت مالی
منبع : سایت حسابداری بیمارستان
کانال تلگرام @hospitalaccounting