ماده ۲ | واحد اجرایی مستقل در دانشگاه‌های علوم پزشکی چیست و حدود استقلال آن تا کجاست؟
متن ماده ۲
«مؤسسه شامل ستاد و کلیه واحدهای اجرایی (مستقل، غیرمستقل) منطبق با تشکیلات مصوب شامل دانشکده‌ها، مراکز تحقیقاتی، بیمارستان‌ها، شبکه بهداشت درمان، مراکز بهداشتی، شعب بین‌الملل و غیره می‌باشد که هر واحد عهده‌دار بخشی از تولید خدمات و اجرای قسمتی از برنامه‌های مؤسسه می‌باشد. مؤسسه موظف است سالانه حداقل ده درصد از واحدهای فوق‌الذکر را با پیشنهاد مدیر امور مالی مؤسسه و یا رئیس واحد اجرایی، تصویب هیأت‌رئیسه مؤسسه و با تأیید و ابلاغ رئیس مؤسسه به‌عنوان واحد اجرایی مستقل تعیین نماید.
تبصره ۱ واحد اجرایی مستقل: به واحدهایی اطلاق می‌شود که انجام عملیات مالی و معاملاتی آن براساس این آیین‌نامه و دستورالعمل‌های ابلاغی از سوی رئیس هیأت‌امناء و یا مقام مجاز از طرف ایشان که توسط کمیته فنی و تخصصی مالی موضوع ماده ۱۰۵ این آیین‌نامه تهیه شده، صورت می‌پذیرد.
تبصره ۲ کلیه واحدهای اجرایی مستقل و غیرمستقل از لحاظ سیاستگذاری تابع قوانین، مقررات و تصمیمات مؤسسه، آیین‌نامه مالی و معاملاتی دانشگاه‌ها بوده و مکلف به رعایت و اجرای مصوبات هیأت‌امناء مؤسسه می‌باشد.»
اما «واحد اجرایی مستقل» دقیقا یعنی چه؟
اولین نکته این است که مستقل یا غیرمستقل بودن، الزاما به نوع واحد بستگی ندارد. آیین‌نامه از دانشکده، مرکز تحقیقاتی، بیمارستان، شبکه بهداشت و درمان و مرکز بهداشتی نام می‌برد و مقرر کرده است دانشگاه هر سال حداقل ده درصد از این واحدها را با طی فرایند مشخص به‌عنوان واحد اجرایی مستقل تعیین کند. بنابراین نمی‌توان به‌طور کلی گفت بیمارستان‌ها مستقل و دانشکده‌ها غیرمستقل‌اند یا برعکس؛ وضعیت هر واحد به تصمیم و ابلاغی بستگی دارد که در چارچوب آیین‌نامه برای آن صادر شده است.
درباره معاونت‌های دانشگاه نیز در این مقررات، برخلاف دانشکده‌ها، بیمارستان‌ها، شبکه‌ها، مراکز تحقیقاتی و مراکز بهداشتی، حکمی پیدا نمی‌کنیم که صرف «معاونت» بودن را موجب شناسایی آن به‌عنوان واحد اجرایی مستقل کند. بنابراین برای تشخیص وضعیت یک معاونت یا هر واحد مشخص، باید تشکیلات مصوب و ابلاغ مربوط به همان دانشگاه را بررسی کرد.
اما مهم‌تر از اینکه «کدام واحد مستقل است»، این است که بدانیم «از چه چیزی مستقل است؟»
ماده ۱۰ آیین‌نامه پاسخ روشنی دارد: این مراکز «به لحاظ انجام عملیات مالی و معاملاتی»، «در چارچوب این آیین‌نامه و اختیارات محوله» مستقل هستند و میزان این اختیارات نیز در قالب دستورالعمل‌های ابلاغی با تشخیص هیأت‌رئیسه دانشگاه تعیین می‌شود. پس استقلال واحد اجرایی نه استقلال سازمانی از دانشگاه است، نه اختیار نامحدود مالی و نه اجازه کنار گذاشتن سیاست‌های دانشگاه؛ بلکه نوعی واگذاری اختیار برای انجام عملیات مالی و معاملاتی در سطح خود واحد است.
این تفکیک در سایر مواد آیین‌نامه هم کاملا دیده می‌شود. مثلا اسناد و اوراق تعهدآور مالی واحد اجرایی مستقل با امضای رئیس واحد و رئیس امور مالی همان واحد معتبر است و برداشت از حساب واحد نیز با امضای مشترک همین دو مقام انجام می‌شود. با این حال حتی افتتاح حساب بانکی برای واحد اجرایی نیازمند درخواست رئیس واحد، اظهارنظر فنی مدیر امور مالی دانشگاه و تشخیص رئیس دانشگاه یا مقام مجاز اوست.
پس استقلال به معنی قطع ارتباط با مدیر امور مالی دانشگاه هم نیست. آیین‌نامه صراحتا «نظارت بر عملکرد مالی واحدهای اجرایی مستقل و غیرمستقل» را از وظایف مدیر امور مالی دانشگاه دانسته و حتی او را مکلف کرده است عملکرد مالی واحدهای مستقل را به‌طور مستمر کنترل و هر چهار ماه یک‌بار گزارش ارزیابی آن را به هیأت‌رئیسه ارائه کند؛ واحد مستقل نیز مکلف به همکاری و ارائه اطلاعات درخواستی است.
در مورد رئیس دانشگاه نیز موضوع روشن است. ماده ۲۴ مقرر کرده است تخصیص منابع به واحدهای اجرایی براساس سیاست‌های مالی دانشگاه، تفاهم‌نامه‌های داخلی، منابع و بودجه تفصیلی انجام و توسط رئیس دانشگاه یا مقام مجاز او ابلاغ شود؛ سپس صریحا می‌گوید رئیس واحد اجرایی در مصرف این منابع «در مقابل رئیس مؤسسه و سایر مراجع ذی‌ربط شخصا مسئول» است.
حتی خود ماده ۱۰ تأکید می‌کند که واحد مستقل باید همه مفاد آیین‌نامه، سیاست‌ها و تصمیمات دانشگاه و دستورالعمل‌های نظام نوین مالی را رعایت کند و رئیس واحد، رئیس امور مالی و سایر مسئولان آن نسبت به مسئولیت‌های محوله در برابر دستگاه‌های نظارتی شخصا پاسخگو هستند.
ماده ۴۴ نیز یک گام جلوتر می‌رود و مسئولیت‌ها را دقیقا تقسیم می‌کند: در سطح دانشگاه، مسئولیت تشخیص، انجام تعهد، تسجیل و حواله بر عهده رئیس دانشگاه یا مقام مجاز او و مسئولیت تأمین اعتبار و تطبیق پرداخت با آیین‌نامه بر عهده مدیر امور مالی است؛ در واحد اجرایی مستقل، همین مسئولیت‌ها به رئیس واحد و رئیس امور مالی واحد منتقل می‌شود.
این همان نکته‌ای است که در الگوهای معتبر مدیریت مالی غیرمتمرکز نیز بر آن تأکید می‌شود: نزدیک‌کردن اختیار مالی به محل ارائه خدمت می‌تواند تصمیم‌گیری را سریع‌تر و مسئولیت عملکرد را روشن‌تر کند، اما تفویض اختیار به معنی حذف کنترل نیست؛ اختیار، حدود اختیار، کنترل و پاسخگویی باید همزمان مشخص باشند.
بنابراین «استقلال» در ماده ۲ را نباید با «عدم پاسخگویی» اشتباه گرفت. بیمارستان، دانشکده، شبکه یا مرکز مستقلی که اختیار بیشتری برای انجام عملیات مالی و معاملاتی گرفته، همچنان درون ساختار دانشگاه است، از سیاست‌ها و مصوبات دانشگاه تبعیت می‌کند، تحت نظارت مالی دانشگاه قرار دارد و مسئولان آن نیز در حدود اختیاراتی که دریافت کرده‌اند پاسخگو هستند.
به بیان ساده
«واحد اجرایی مستقل، از دانشگاه مستقل نیست؛ در انجام بخشی از عملیات مالی و معاملاتی اختیار مستقل دارد.»
مهم‌ترین پیام ماده ۲
«استقلال مالی، حذف نظارت و پاسخگویی نیست؛ انتقال اختیار به سطح واحد، همراه با انتقال مسئولیت است.»
منبع : سایت حسابداری بیمارستان
کانال تلگرام @hospitalaccounting