خرید تعهدات آموزش رایگان دانش‌آموختگان علوم پزشکی؛ مبنای قانونی، مبالغ و آرای دیوان عدالت اداری
دانش‌آموخته‌ای که از آموزش رایگان استفاده کرده، باید به اندازه مدت تحصیل در کشور خدمت کند یا هزینه آن را بپردازد. این پست مبنای قانونی، مبالغ و تحولات خرید این تعهدات را در دانشگاه‌های علوم پزشکی جمع کرده است.
مبنای قانونی
ماده ۷ قانون تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی (مصوب ۱۳۵۳/۰۴/۳۰، اصلاحی ۱۳۵۸/۰۷/۳۰):
«دانشجویان و هنرجویانی که بخواهند از آموزش رایگان در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی داخل کشور استفاده نمایند مکلفند برابر مدتی که از تحصیل رایگان استفاده کرده‌اند در ایران خدمت نمایند. در صورت استنکاف از انجام تمام یا قسمتی از خدمت مذکور باید هزینه تحصیلات رایگان را تمام یا به تناسب مدتی که خدمت نکرده‌اند به دولت بپردازند. دانشجویان و هنرجویانی که مایل به استفاده از تحصیلات رایگان نیستند مکلف به پرداخت شهریه و هزینه تحصیلی می‌باشند.»
طبق تبصره همین ماده، آیین‌نامه احتساب هزینه تحصیلات عالی و نحوه خروج از کشور و اشتغال این افراد را هیأت وزیران تصویب می‌کند. ماده ۸ هم دانشجویانی را که برای خدمت در دستگاه‌ها آموزش می‌بینند، به تعهدنامه رسمی بدو ورود ملزم کرده است. هیأت وزیران در ۱۳۸۴/۰۸/۲۵ لایحه لغو اصلاحیه ۱۳۵۸ این دو ماده را از مجلس مسترد کرد؛ بنابراین متن اصلاحی ۱۳۵۸ معتبر است.
مدت تعهد پذیرفته‌شدگان سهمیه‌ای را مصوبه جلسه ۸۷ مورخ ۱۳۶۵/۰۷/۰۸ شورای عالی انقلاب فرهنگی تعیین کرده است: پذیرفته‌شدگان سهمیه مناطق (به جز سهمیه ۱) و عشایر «در همان منطقه یا منطقه محروم‌تر به مدت حداقل دو برابر دوره تحصیل دانشگاهی» خدمت می‌کنند.
در قوانین توسعه و بودجه
- بند (ج) ماده ۱۵۳ قانون برنامه سوم: دانش‌آموختگان دوره‌های روزانه که پیش از پایان مدت تعهد عازم خارج از کشور هستند، باید پیش از خروج هزینه‌های تحصیلی را بپردازند یا تعهد لازم بسپارند.
- بند (ح) ماده ۲۰ قانون برنامه پنجم: دانشگاه‌ها مجازند از ظرفیت مازاد بر سهمیه آموزش رایگان، بر اساس قیمت تمام‌شده و با تأیید هیأت امنا دانشجو بپذیرند و منابع آن را به درآمد اختصاصی منظور کنند.
- قانون بودجه ۱۴۰۲ (بند ۲۰ احکام جداول): مبلغ و نحوه اخذ درآمد ماده ۱۲ آیین‌نامه اجرایی تبصره ماده ۷ طبق دستورالعمل مشترکی است که سازمان برنامه و بودجه ابلاغ می‌کند.
- ماده ۲۴ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت (۱۳۷۳): وصولی هزینه دانشجویان انصرافی و بهره‌مندانی که بابت لغو تعهد هزینه تحصیلی می‌پردازند، به درآمد عمومی واریز می‌شود و معادل آن برای رستوران، سلف‌سرویس و خوابگاه دانشجویی برمی‌گردد (اعتبارات از محل دانشجویان انصرافی).
مبالغ خرید تعهد
در مصوبه هیأت امنای ۱۴۰۲/۰۲/۱۰ (بند ۴) و بخشنامه شماره ۱۰۰/
| مقطع | دانش‌آموختگان ۱۳۷۴-۱۳۷۳ تا ۱۳۹۰-۱۳۸۹ (ریال) | دانش‌آموختگان ۱۳۹۱-۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲-۱۴۰۱ (ریال) |
|---|---|---|
| کاردانی | ۳۵٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| کارشناسی | ۴۲٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| پزشکی | ۱۱۷٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| دندانپزشکی | ۹۴٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۳۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| داروسازی | ۸۴٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۲۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| کارشناسی ارشد | — | ۲۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ (هر نیم‌سال ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰) |
مبالغ دوره اول بر اساس معادل‌سازی مرکز ملی آمار و مبالغ دوره دوم بر اساس میانگین شهریه دانشجویان شهریه‌پرداز است. ردیف کارشناسی ارشد در بند ۳۱ جلسه ۱۴۰۲/۰۶/۰۸ به جدول اضافه شد. برای ورودی‌های ۱۴۰۳-۱۴۰۲ به بعد، مبلغ بر اساس سرانه واقعی تربیت دانشجو است که سازمان برنامه و بودجه محاسبه و معاونت آموزشی وزارت هر سال اعلام می‌کند. مصوبه شامل سهمیه‌های دیگر (از جمله قانون برقراری عدالت آموزشی)، کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی و دستیاران تخصصی و فوق‌تخصصی نیست.
هزینه انصراف و اخراج
طبق جزء (د) همان مصوبه و بند ۴ بخشنامه ۱۰۰/
آرای ۱۴۰۵ دیوان عدالت اداری؛ خرید تعهد دوباره ممکن شد
پیش از ۱۴۰۱
همه دانش‌آموختگان می‌توانستند تمام سال‌های تعهد خود را بخرند؛ یعنی به جای خدمت، هزینه آن را بپردازند و مدرک خود را آزاد کنند.
از ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳: وزارت بهداشت خرید را محدود و سپس ممنوع کرد
- نامه ۱۴۰۱/۰۸/۲۲ و بخشنامه ۱۰۰/
۱۳۵۵ مورخ ۱۴۰۱/۱۰/۱۹ وزیر بهداشت: قیمت خرید بالا رفت (جدول بالا) و دانش‌آموختگان سهمیه مناطق ۲ و ۳ موظف شدند یک برابر مدت تحصیل را حتما در استان مورد تعهد یا منطقه محروم‌تر خدمت کنند. خرید تعهد در حین تحصیل و صدور «نامه عدم نیاز» هم ممنوع شد. - بخشنامه ۵۰۰/۳۰۶۱/د مورخ ۱۴۰۳/۰۵/۰۳ معاونت آموزشی: تعهد سهمیه مناطق (به جز منطقه ۱) و عشایر را دو برابر دوره تحصیل در همان منطقه اعلام کرد.
- بخشنامه ۱۰۷/
۴۵۳۶ مورخ ۱۴۰۳/۰۶/۰۵ مرکز خدمات آموزشی: به طور کامل اعلام کرد «خرید تعهدات امکان‌پذیر نمی‌باشد» (خبرگزاری مهر، ۲۲ مهر ۱۴۰۳). این بخشنامه به رأی ۵۶۳۷۰۵ مورخ ۱۴۰۳/۰۳/۰۸ دیوان استناد کرده بود؛ اما آن رأی درباره ممنوعیت خرید نیست و فقط بخشنامه‌ای درباره تعهد دندانپزشکان سهمیه استانی را باطل کرده و گفته است تغییر مدت تعهد فقط در اختیار شورای عالی انقلاب فرهنگی است.
۱۴۰۵: دانش‌آموختگان شکایت کردند و دیوان به نفع آنان رأی داد
گروهی از دانش‌آموختگان علوم پزشکی از وزارت بهداشت به دیوان عدالت اداری شکایت کردند. هیأت عمومی دیوان دو رأی داد:
| رأی | تاریخ | چه چیزی باطل شد |
|---|---|---|
| ۵۴۷۲۱۵ | ۱۴۰۵/۰۳/۰۵ | کل بخشنامه ۵۰۰/۳۰۶۱/د (تعهد دو برابر در همان منطقه) |
| ۶۸۳۸۵۶ | ۱۴۰۵/۰۳/۱۹ | بند ۱ بخشنامه ۱۰۰/ |
دلیل دیوان به زبان ساده: ماده ۷ قانون خودش دو راه جلوی دانش‌آموخته گذاشته است: یا خدمت کند، یا هزینه تحصیل را بپردازد. بخشنامه وزارت نمی‌تواند راه دوم را ببندد. مصوبه ۱۳۶۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی هم فقط مدت تعهد را زیاد کرده و چیزی درباره ممنوعیت خرید نگفته است. متن رأی:
«… اعلام ممنوعیت آزادسازی مدارک تحصیلی دانش‌آموختگان علوم پزشکی بدون اجرای کامل تعهدات آنان برخلاف تصریح قانونگذار بوده و مصوبه شماره ۳۰۹۲ مصوب سال ۱۳۶۵ شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز حکمی در خصوص امکان یا عدم امکان خرید تعهدات خدمت صادر نکرده و صرفا به افزایش میزان تعهد پرداخته است.»
نتیجه برای دانشگاه
- دانش‌آموخته‌ای که نمی‌خواهد خدمت کند، می‌تواند هزینه تعهد را بپردازد و مدرکش آزاد شود؛ دانشگاه نمی‌تواند به استناد بخشنامه‌های باطل‌شده از آزادسازی مدرک خودداری کند.
- طبق ماده ۹۳ قانون دیوان عدالت اداری، این آرا برای همه دستگاه‌های اداری ملاک عمل است.
- جدول مبالغ باطل نشده است. دیوان فقط بند ۱ بخشنامه ۱۰۰/
۱۳۵۵ (ممنوعیت) را باطل کرد؛ بندهای مبالغ و هزینه انصراف و اخراج، و مصوبه هیأت امنا، همچنان مبنای محاسبه است. وزارت در دفاعیه خود گفته بود این مبالغ با نامه ۱۰۵/۷۹۱/د مورخ ۱۴۰۲/۰۸/۱۷ در دستور مشترک دور دوم ۱۴۰۱ هیأت‌های امنا تصویب شده است. - بخشنامه ۱۰۷/
۴۵۳۶ (ممنوعیت کامل خرید) در این دو رأی جداگانه ابطال نشده، ولی دیوان همان ممنوعیت را خلاف قانون دانسته است.
وثیقه برای ادامه تحصیل
طبق نامه مشترک معاونان آموزشی و حقوقی وزارت بهداشت (خبرگزاری مهر، ۲۰ اسفند ۱۴۰۳)، مشمولان برای ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر پس از طرح نیروی انسانی می‌توانند مدارک خود را با سپردن ضمانت‌نامه بانکی یا وثیقه ملکی بگیرند؛ وثیقه به ازای هر سال تعهد برای پزشکی، داروسازی و دندانپزشکی ۲۵۶ میلیون تومان، کارشناسی ارشد ۱۸۸ میلیون تومان و کاردانی ۵۰ میلیون تومان است. اگر ظرف دو سال گواهی اشتغال به تحصیل در مقطع بالاتر ارائه نشود، وثیقه ضبط می‌شود.
نکات برای امور مالی
- وجوه خرید تعهد و هزینه انصراف و اخراج درآمد عمومی است و به حساب خزانه واریز می‌شود، نه به درآمد اختصاصی دانشگاه.
- مبنای محاسبه، جدول مقطع و سال ورود دانش‌آموخته است و برای ورودی‌های ۱۴۰۳-۱۴۰۲ به بعد، مبلغ اعلامی سالانه معاونت آموزشی.
منابع خبری: خبرگزاری مهر، بخشنامه ۱۰۷/
منبع : سایت حسابداری بیمارستان
کانال تلگرام @hospitalaccounting